John Bergmans
John Bergmans (1892-1980)
John Bergmans werd op 6 juni 1892 in Antwerpen geboren. Zijn vader was tuinbaas op een van de Antwerpse buitenplaatsen en hij groeide op te midden van deze rijke, landschappelijke parken met hun slingerende wandelpaden, bloementuinen, kassen en oranjerieën. Zijn liefde voor de vormentaal van de landschapsstijl is ongetwijfeld geworteld in de plek van zijn jeugd.
Als vijftienjarige schreef hij zich in voor een opleiding in de Antwerpse Hortus Botanicus en daarna deed hij werkervaring op bij een gerenommeerde kwekerij in Orléans (Fr). In 1913 begon hij aan een studie plantkunde aan de Universiteit van Gent, maar een jaar later brak de Eerste Wereldoorlog uit. John Bergmans was één van de honderdduizenden vluchtelingen die hun toevlucht zochten in het neutrale Nederland. Hij vond werk in verschillende kwekerijen en hij ontmoette zijn toekomstige vrouw Coby Visser. Door haar belandde hij in een kunstzinnige familie van architecten en ontwerpers. Na hun huwelijk vestigden zij zich in Oisterwijk.
Foto links: John Bergmans, ca. 1965. Bron: Stichting Botanische Tuin Kerkrade.
Rots- en Muurtuinen, John Bergmans, 2e druk, 1933. Detail. Stichting Botanische Tuin Kerkrade.
Bergmans ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste tuinontwerpers en plantenkenners van het interbellum en de wederopbouwperiode. Hij ontwierp talrijke tuinen, parken en plantsoenen voor de industriële en burgerlijke elite, voor bedrijven en gemeenten. Hij paste daarbij de in het interbellum gebruikte tuinstijlen toe, d.w.z. de architectonische tuinstijl voor kleinere ruimtes en de landschappelijke tuinstijl voor grotere ruimtes. Hij was met name actief in Noord-Brabant en Limburg. Zo fungeerde Bergmans na WOII als supervisor voor de groenvoorzieningen van De Staatsmijnen in Limburg. Naast zijn ontwerppraktijk was Bergmans een veelschrijver: in talloze publicaties voorzag hij Nederlandse tuinliefhebbers en vakgenoten decennialang van toegankelijke informatie over planten en tuinen. Ten behoeve van al dit schrijfwerk zette hij een handgeschreven kaartsysteem op, bestaande uit tal van kaartenbakken, propvol minuscuul beschreven velletjes papier met literatuurverwijzingen per soort. Dit kaartsysteem wordt bewaard in de Botanische Tuin Kerkrade. Iedereen die de kaartenbakken doorkijkt kan slechts concluderen dat Bergmans over een duizelingwekkende plantenkennis moet hebben beschikt.
Foto links en beneden: Uit de cartotheek van John Bergmans. Stichting Botanische Tuin Kerkrade.
Bergmans in de Botanische Tuin Kerkrade
Het FSI gaf opdracht aan John Bergmans om een ontwerp te maken voor de tuin. Dat de Botanische Tuin Kerkrade vanaf de start een grote verscheidenheid aan planten heeft gehad, heeft alles te maken met zijn achtergrond als plantenliefhebber en educator. En het feit dat John Bergmans meer dan twintig jaar in plantkundig en esthetisch opzicht betrokken bleef bij de ontwikkeling van de tuin, heeft ongetwijfeld bijgedragen tot de kwaliteit van de tuin en de collectie.
Krantenartikel in De Tijd, Godsdienstig-Staatkundig Dagblad, d.d. 27 April 1939. Bron: Delpher.
Bergmans: esthetiek en plantkunde
Bergmans paste in Kerkrade de landschappelijke stijl toe. Deze stijl was aan het eind van de 18de eeuw in Europa ontstaan als reactie op de formele, stijve Hollandse en Franse klassieke tuinen en wordt tegenwoordig wel omschreven als “geënsceneerde natuur”. Hierbij worden verschillende landschapselementen, zoals water, bosschages, weides of gazons, hagen, heggen en een enkel harmoniërend bouwwerk, zodanig gegroepeerd dat er een gevarieerde wandeling met afwisselende ervaringen ontstaat. In de landschapsstijl is sprake van een vloeiende, harmonische beweging.
Bergmans achtte de landschappelijke stijl speciaal geschikt voor de recreatieve, afwisselende en plantaardige wandeling die hem in de Botanische Tuin van Kerkrade voor ogen stond. De padenstructuur en de afwisseling van gazons, water en plantvakken uit zijn eerste ontwerptekeningen zijn vandaag de dag nog steeds aanwezig.
Voor de detaillering van de plantvakken en de opbouw van de plantencollectie zette Bergmans zijn verbluffende plantenkennis in.
In 1952 werd een ontvangstgebouwtje toegevoegd. Met zijn traditionele, vriendelijke bouwstijl voegde het gebouwtje zich harmonieus in het geheel.
Foto links: Zicht op de tuin, ca. 1950-1960. Bron: Gemeentearchief Kerkrade.
Botanische Tuin Kerkrade = erfgoed
De aanleg van Bergmans is goed bewaard gebleven. Sinds 2001 heeft de Botanische Tuin Kerkrade de status van rijksmonument. Dit komt deels door de waarde die op nationaal niveau aan Bergmans en zijn ontwerp wordt gehecht. De Botanische Tuin Kerkrade is zich bewust van dit erfgoed en zet zich in om hier zo verantwoord mogelijk mee om te gaan.
Ten eerste wil zij bezoekers informeren door zijn ontstaansgeschiedenis (het mijnverleden) van de tuin en het ontwerp van John Bergmans actief onder de aandacht te brengen.
Ten tweede wil zij de vormentaal van Bergmans in de tuin in stand houden, c.q. daar waar nodig herstellen. De zichtlijnen en de belijning van de paden, gazons en borders dienen duurzaam behouden te blijven. Materiaalgebruik dient aan te sluiten bij de landschappelijke aanleg. In de jaren ’80 en ’90 zijn rond het ontvangstgebouwtje enkele ongelukkige (bouwkundige) ingrepen gedaan, die de vanzelfsprekende relatie met de tuin aantastten. Het is de bedoeling dat de tuin en het ontvangstgebouw in de komende jaren in alle opzichten weer één geheel gaan vormen en beter op elkaar gaan aansluiten.
Last but not least is de Botanische Tuin Kerkrade zuinig op haar identiteit als plantentuin. Vanaf de eerste stap bij de entree ervaart de bezoeker dat hij/zij in een plantaardige schatkamer is beland. De paden van Bergmans voeren de bezoeker door een tuin waar geleerd en genoten mag worden.