In 2024 viert de botanische tuin het 85-jarig bestaan. Voor ons museum aanleiding om, meer dan nu het geval is, het erfgoed van de ontwerper van de tuin, John Bergmans, breed in de belangstelling te plaatsen. Op 4 september onthult wethouder van gemeente Kerkrade Jo Schlangen twee vitrinekasten waarin permanent aandacht is voor de tuinarchitect en de unieke ontstaansgeschiedenis van de tuin in Terwinselen.
Deze exposities zijn samengesteld en ontworpen door Bergmans Specialisten Ivo Rosbeek en onze collectiebeheerder Hanneke Schreiber. Tijdens de research zijn Ivo en Hanneke in contact gekomen met erfgenamen van John Bergmans. Zij hebben voor de Botanische Tuin unieke objecten weten veilig te stellen. Deze zullen ook onderdeel worden van de tentoonstelling.
De hortus in Terwinselen is uniek. Het is 3-in-1: Museum, erfgoedinstelling en monument. De Botanische Tuin in Kerkrade is vervlochten met ons mijnverleden. Dat maakt het tot Cultureel Erfgoed. De Staatsmijnen/Fonds voor Sociale Instellingen waren de grondleggers van de hortus in Terwinselen. De tuin vertelt het verhaal hoe mijndirecties bedachten om iets voor de werkman ondergronds te kunnen betekenen en over de vrijetijdsbesteding aan het begin van vorige eeuw.
De eerste plannen voor de aanleg van een botanische tuin in de mijnstreek dateren van 1935. De Zuid-Limburgse Tuinbouwvereniging Heerlen had als idee om een hortus in de buurt van de Molenberg (Heerlen) te realiseren. Maar om financiële redenen verwierp het Heerlens college van B&W het plan. Tegelijkertijd was ook het Fonds voor Sociale Instellingen (FSI) van de Staatsmijnen van plan om een Botanische Tuin aan te leggen. Hun blik viel toen op een perceel in Terwinselen, in de buurt van confectie-atelier Macintosh. Een samenwerking was geboren. De Tuinbouwvereniging mocht meewerken aan de totstandkoming, de parochie gaf belangeloos een hectare grond rondom het kerkhof en voor het ontwerp werd de zeer bekende tuin- en landschapsarchitect John Bergmans aangezocht.
De manier waarop de tuin ontworpen is, is kenmerkend voor zijn stijl. Dat rechtvaardigt dat de tuin een provinciaal- en rijksmonument werd in respectievelijk 1998 en 2000. Thea Werrij schrijft hierover: “De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed noemt de tuin een ‘voorbeeld van het oeuvre van tuinarchitect John Bergmans’ en is van mening dat de tuin zijn ‘architectuur- historische waarden ontleent aan het bijzondere belang voor de geschiedenis van de tuinarchitectuur’. Populair gezegd: door Bergmans te contracteren haalden de Staatsmijnen geen kleine jongen in huis.” (Artikel: Thea Werrij – van Sambeek / DE BOTANISCHE TUIN IN TERWINSELEN)
De bijzondere collectie en uitmuntend beheer was aanleiding om in 2004 de erkenning van museum te mogen ontvangen. Daarmee is het cultureel erfgoed Botanische Tuin Kerkrade niet alleen een uniek provinciaal- en rijksmonument maar ook de enige museale botanische Tuin van Zuid-Nederland. En met de extra aandacht door de permanente expositie herbergt de hortus vanaf september van dit jaar ook een voor Nederland en België unieke Bergmans-tentoonstelling.
Roger van de Poel – aug 2024